Klasik atama problemi
INFORMS Tutorials 'Workforce Scheduling' (2023): n vardiya × m çalışan için olası atama 2^(n×m) — küçük ekiplerde bile milyarlarca. Tam optimum çözüm büyük problemde mümkün değil; Integer Linear Programming (ILP), Constraint Programming (CP) ve metaheuristic (Simulated Annealing, Tabu Search) yaklaşımları kullanılır.
Kısıtlar (hard vs soft)
Hard kısıtlar (mutlaka karşılanmalı): yasal çalışma süresi (TR 4857 / EU 2003/88), beceri eşleme (yetkili teknisyen), minimum dinlenme. Soft kısıtlar (mümkün olduğunca): çalışan tercih saati, eşit dağılım (fairness), tek lokasyon süreklilik. Modern WFM her ikisini birlikte optimize eder.
Çalışan tercihi (preference scheduling)
Cornell ILR 'Worker Preferences and Scheduling Outcomes' (2023) saha çalışması: çalışanın gelecek hafta vardiya tercihini sisteme girip optimizer'ın bunu hard değil soft kısıt olarak değerlendirdiği modellerde devamsızlık %12, gönüllü ayrılma %18 düştü. 'Self-scheduling' radikalligi değil — kontrollü tercih girişi yeterli.
Fairness metrikleri
INFORMS 'Workforce Optimization Tutorial' (2024): adil dağılım için en yaygın 3 metrik: (1) Hafta sonu/tatil dağılımı (her çalışan eşit) (2) Gece vardiyası dağılımı (3) Boş izin dağılımı. WFM raporlarında 'Gini coefficient' ile her metrik takip edilebilir — 0 = mükemmel eşit, 1 = tek kişiye yığılma.
Real-time re-optimization
Hastalık, son dakika izin, müşteri talep değişimi — vardiya planı statik kalamaz. Modern WFM (Quinyx, UKG Pro WFM, ADP Workforce Now) sabah 'incremental re-optimization' yaparak en az değişiklikle planı yeniler. Çalışan değişiklik kabul/red mekanizması bildirim ile entegre.
Türkiye uygulama notları
4857 sayılı İş Kanunu Madde 73 gece çalışması süresini 7.5 saat ile sınırlar; bu hard kısıttır. SGK 'gece zammı' bordro etkisi hesaplanırken WFM'in vardiya tipini doğru ('gündüz', 'gece', 'karma') etiketlemesi şarttır. Toplu İş Sözleşmesi (TİS) varsa onun kuralları (yıllık izin önceliği, vardiya rotasyon yönü) optimizer'a beslenmelidir.
Özet çıkarımlar
- Vardiya çizelgeleme NP-hard — heuristic / ILP / CP yöntemleri.
- Cornell ILR: çalışan tercih girişi devamsızlığı %12, ayrılmayı %18 düşürür.
- Fairness için Gini coefficient ile hafta sonu / gece dağılımı takip edilebilir.
- 4857 Md.73 gece vardiyası 7.5 saat hard kısıttır.
Kaynakça
Bu yazı aşağıdaki uluslararası kaynaklardan sentezlenip Türkiye mevzuat bağlamına uyarlanmıştır. Doğrudan çeviri yapılmamıştır.
- Worker Preferences and Scheduling Outcomes. Cornell University ILR School. https://www.ilr.cornell.edu/research (erişim: 2026-05-13)
- Workforce Optimization Tutorial. INFORMS. https://pubsonline.informs.org/series/educ (erişim: 2026-05-13)
- Constraint Programming for Personnel Scheduling. Springer — Operations Research. https://link.springer.com/journal/10479 (erişim: 2026-05-13)
- 4857 sayılı İş Kanunu — Madde 73 Gece Çalışması. T.C. Resmi Gazete. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.4857.pdf (erişim: 2026-05-13)
- ADP Research Institute — Workforce Reports. ADP. https://www.adpri.org/research/ (erişim: 2026-05-13)